Ferrytyna: co pokazuje, jakie są typowe widełki i kiedy wynik bywa mylący

Ferrytyna jest jednym z najczęściej oznaczanych parametrów podczas oceny gospodarki żelazowej. Jej wynik bywa jednak interpretowany zbyt prosto: niska ferrytyna kojarzona jest z niedoborem żelaza, natomiast wysoka – z jego nadmiarem. W praktyce znaczenie wyniku zależy również od morfologii, stanu zapalnego, funkcjonowania wątroby, chorób przewlekłych oraz innych badań.

Ferrytyna jest białkiem magazynującym żelazo. Jej stężenie we krwi pomaga pośrednio ocenić zapasy tego składnika w organizmie. Jednocześnie ferrytyna jest białkiem ostrej fazy, dlatego podczas infekcji lub stanu zapalnego jej poziom może wzrosnąć niezależnie od rzeczywistej ilości zgromadzonego żelaza.

Światowa Organizacja Zdrowia uznaje ferrytynę za przydatny wskaźnik zapasów żelaza, ale zaleca uwzględnianie markerów stanu zapalnego podczas interpretacji wyniku. Szczegóły znajdują się w wytycznych WHO dotyczących stosowania oznaczeń ferrytyny.

Spis treści

1. Co to jest ferrytyna?
2. Ferrytyna, żelazo i hemoglobina – czym się różnią?
3. Jakie są typowe widełki ferrytyny?
4. Co może oznaczać niska ferrytyna?
5. Czy ferrytyna może być niska bez anemii?
6. Kiedy prawidłowa ferrytyna może być myląca?
7. Co może oznaczać wysoka ferrytyna?
8. Co może zaburzać wynik ferrytyny?
9. Jakie badania uzupełniają oznaczenie ferrytyny?
10. Czy wynik wystarcza do rozpoczęcia suplementacji żelaza?
11. Jak dieta może wspierać prawidłową podaż żelaza?
12. Najczęściej zadawane pytania
13. Podsumowanie
14. Przeczytaj także
15. Inny produkt w sklepie Helivra
16. Źródła i materiały dodatkowe

Co to jest ferrytyna?

Ferrytyna jest białkiem, którego podstawowym zadaniem jest przechowywanie żelaza w komórkach oraz udostępnianie go wtedy, gdy organizm go potrzebuje. Największe ilości ferrytyny znajdują się między innymi w wątrobie, śledzionie, szpiku kostnym i mięśniach.

Niewielka ilość ferrytyny krąży również we krwi. Jej stężenie zwykle pozostaje w związku z ilością zmagazynowanego żelaza, dlatego badanie ferrytyny jest jednym z podstawowych elementów oceny zapasów tego składnika.

Badanie nie pokazuje jednak dokładnej ilości żelaza w całym organizmie. Ferrytyna może zmieniać się również pod wpływem infekcji, zapalenia, funkcjonowania wątroby, chorób przewlekłych oraz niektórych zaburzeń metabolicznych.

Podstawowe informacje o badaniu i jego zastosowaniu można znaleźć również w materiale MedlinePlus – Ferritin Blood Test.

Ferrytyna, żelazo i hemoglobina – czym się różnią?

Ferrytyna, żelazo w surowicy i hemoglobina nie pokazują tego samego. Każdy z tych parametrów dostarcza innych informacji, dlatego nie należy stosować ich zamiennie.

Możliwa jest sytuacja, w której hemoglobina nadal pozostaje prawidłowa, ale zapasy żelaza są już zmniejszone i ferrytyna zaczyna spadać.

Z drugiej strony w przebiegu przewlekłego stanu zapalnego ferrytyna może pozostawać prawidłowa albo podwyższona, mimo że ilość żelaza dostępnego dla tkanek jest ograniczona.

Opis podstawowych badań gospodarki żelazowej, takich jak ferrytyna, żelazo, transferyna i TIBC, znajduje się w materiale MedlinePlus – Iron Tests.

Jakie są typowe widełki ferrytyny?

Zakres referencyjny ferrytyny zależy od laboratorium, metody oznaczenia, wieku, płci, miesiączkowania, ciąży oraz aktualnego stanu zdrowia. W pierwszej kolejności zawsze należy sprawdzić zakres podany bezpośrednio na otrzymanym wyniku.

Nie istnieje jeden uniwersalny zakres laboratoryjny właściwy dla każdej osoby. Dodatkowo zakres referencyjny nie jest tym samym co indywidualny cel leczenia ani rozpoznanie choroby.

Orientacyjna interpretacja wyniku u dorosłych bez stanu zapalnego

Ważne: powyższa tabela ma charakter orientacyjny. Nie służy do samodzielnego rozpoznawania chorób ani dobierania leczenia. Progi mogą różnić się w ciąży, u dzieci, osób starszych oraz pacjentów z chorobami przewlekłymi.

WHO wskazuje, że u dorosłych z infekcją lub stanem zapalnym także ferrytyna poniżej około 70 µg/l może występować przy niedoborze żelaza. Jest to zalecenie warunkowe i nie oznacza, że każda osoba z wynikiem poniżej 70 µg/l ma niedobór. Wynik należy oceniać razem z markerami zapalenia i innymi badaniami. Więcej informacji znajduje się w opracowaniu WHO – Use of ferritin concentrations to assess iron status.

Zakres referencyjny nie jest tym samym co „poziom optymalny”

W internecie można znaleźć twierdzenia, że każda osoba powinna utrzymywać ferrytynę powyżej 50, 70 albo 100 µg/l. Takich wartości nie należy traktować jako uniwersalnego celu dla całej populacji.

Znaczenie wyniku zależy między innymi od:

• wieku i płci,
• występowania miesiączek,
• ciąży,
• zgłaszanych objawów,
• wyników morfologii krwi,
• stężenia CRP,
• chorób przewlekłych,
• funkcjonowania wątroby i nerek,
• przyjmowanych preparatów żelaza,
• wyników transferyny oraz TSAT.

Nie powinno się dążyć do zwiększenia ferrytyny do arbitralnie wybranej wartości bez potwierdzenia niedoboru i ustalenia jego przyczyny.

Co może oznaczać niska ferrytyna?

Niskie stężenie ferrytyny najczęściej wskazuje na zmniejszone zapasy żelaza. Do możliwych przyczyn należą:

• obfite lub przedłużające się miesiączki,
• krwawienia z przewodu pokarmowego,
• częste oddawanie krwi,
• zwiększone zapotrzebowanie w ciąży,
• niewystarczająca podaż żelaza w diecie,
• nieprawidłowo zbilansowana dieta wegetariańska lub wegańska,
• zaburzenia wchłaniania składników odżywczych,
• celiakia lub choroby zapalne jelit,
• operacje bariatryczne,
• stosowanie niektórych leków wpływających na kwaśność żołądka,
• okres intensywnego wzrostu,
• zwiększone zapotrzebowanie związane z intensywnym wysiłkiem,
• przewlekła utrata krwi z innych przyczyn.

Samo stwierdzenie niskiej ferrytyny nie wyjaśnia, dlaczego zapasy żelaza się zmniejszyły. Szczególnie u dorosłych mężczyzn, kobiet po menopauzie oraz osób bez oczywistej przyczyny niedoboru może być konieczne poszukiwanie źródła utraty krwi lub zaburzeń wchłaniania.

Wytyczne kliniczne podkreślają, że przedłużona suplementacja nie powinna zastępować diagnostyki przyczyny niedoboru. Więcej informacji zawierają wytyczne Iron Deficiency – Diagnosis and Management.

Czy ferrytyna może być niska bez anemii?

Tak. Niedobór żelaza może rozwijać się etapami.

Na początku organizm wykorzystuje żelazo zgromadzone w postaci zapasów. Ferrytyna zaczyna się obniżać, ale produkcja hemoglobiny może jeszcze przebiegać prawidłowo. Dopiero przy dalszym pogłębianiu się niedoboru mogą pojawić się zmiany w morfologii i niedokrwistość.

Możliwa jest więc sytuacja, w której:

• ferrytyna jest niska,
• hemoglobina nadal mieści się w zakresie referencyjnym,
• MCV i MCH pozostają prawidłowe,
• osoba odczuwa nieswoiste objawy albo nie ma żadnych dolegliwości.

Prawidłowa hemoglobina nie zawsze wyklucza zmniejszone zapasy żelaza. Jednocześnie zmęczenie, pogorszenie koncentracji, wypadanie włosów czy osłabienie nie potwierdzają samodzielnie niedoboru, ponieważ mogą mieć wiele innych przyczyn.

Zagadnienie niedoboru żelaza bez niedokrwistości szerzej omówiono w publikacji „Iron deficiency without anaemia: a diagnosis that matters”.

Kiedy prawidłowa ferrytyna może być myląca?

Ferrytyna jest białkiem ostrej fazy. Oznacza to, że jej stężenie może rosnąć jako element odpowiedzi organizmu na infekcję, zapalenie albo uszkodzenie tkanek.

W takiej sytuacji wynik może wyglądać na prawidłowy lub wysoki, mimo że rzeczywiste zapasy żelaza są małe albo dostępność żelaza dla tkanek jest ograniczona.

Przykładowa sytuacja może wyglądać następująco:

• bez stanu zapalnego ferrytyna byłaby stosunkowo niska,
• podczas infekcji lub zaostrzenia choroby zapalnej jej stężenie wzrasta,
• wynik znajduje się w zakresie referencyjnym,
• ocena oparta wyłącznie na ferrytynie nie ujawnia pełnego obrazu gospodarki żelazowej.

Przy podejrzeniu stanu zapalnego lekarz może uwzględnić między innymi CRP, morfologię, transferynę, wysycenie transferyny oraz inne badania dobrane do sytuacji.

Ograniczenia oznaczania ferrytyny w chorobach zapalnych zostały opisane w publikacji „Limitations of Serum Ferritin in Diagnosing Iron Deficiency in Inflammatory Conditions”.

Co może oznaczać wysoka ferrytyna?

Podwyższona ferrytyna nie jest równoznaczna z nadmiarem żelaza. Jej zwiększone stężenie może wiązać się z wieloma różnymi przyczynami.

Należą do nich między innymi:

• ostra lub przewlekła infekcja,
• stan zapalny,
• stłuszczenie i inne choroby wątroby,
• uszkodzenie komórek wątroby,
• regularne spożywanie dużych ilości alkoholu,
• otyłość i zespół metaboliczny,
• zaburzenia gospodarki glukozowej,
• choroby nerek,
• niektóre choroby autoimmunologiczne,
• częste przetoczenia krwi,
• niektóre choroby hematologiczne,
• rzeczywiste przeciążenie organizmu żelazem,
• hemochromatoza.

W ocenie podwyższonej ferrytyny ważne może być wysycenie transferyny, czyli TSAT. Wysoka ferrytyna przy prawidłowym lub niskim TSAT może mieć inne znaczenie niż wysoka ferrytyna współwystępująca z wyraźnie podwyższonym wysyceniem transferyny.

Nie jest to jednak zasada pozwalająca na samodzielne postawienie diagnozy. WHO podkreśla, że ferrytyna nie powinna być stosowana jako jedyny parametr do rozpoznawania przeciążenia żelazem.

Więcej informacji o możliwych przyczynach podwyższonego wyniku zawierają wytyczne High Ferritin and Iron Overload – Investigation and Management.

Co może zaburzać wynik ferrytyny?

Infekcja

Nawet stosunkowo łagodna infekcja może przejściowo podwyższyć ferrytynę. Wykonywanie badania podczas choroby może utrudnić ocenę rzeczywistych zapasów żelaza.

Przewlekły stan zapalny

Ferrytyna może pozostawać podwyższona między innymi w chorobach autoimmunologicznych, zapalnych chorobach jelit i innych przewlekłych stanach zapalnych.

Choroby i uszkodzenie wątroby

Wątroba jest jednym z narządów związanych z magazynowaniem żelaza i ferrytyny. Uszkodzenie jej komórek może wpływać na stężenie ferrytyny we krwi niezależnie od faktycznych zapasów żelaza.

Otyłość i zaburzenia metaboliczne

Otyłość, stłuszczenie wątroby, nadciśnienie, zaburzenia gospodarki glukozowej i zespół metaboliczny mogą współwystępować z podwyższoną ferrytyną.

Alkohol

Regularne spożywanie alkoholu może wpływać na funkcjonowanie wątroby i stężenie ferrytyny. Wynik może wtedy wymagać oceny razem z próbami wątrobowymi oraz pozostałymi informacjami o stanie zdrowia.

Preparaty zawierające żelazo

Przyjmowanie żelaza może zmieniać wyniki gospodarki żelazowej. Znaczenie ma rodzaj preparatu, czas stosowania, ilość żelaza oraz odstęp pomiędzy jego przyjęciem a pobraniem krwi.

Przetoczenia krwi i żelazo dożylne

Przetoczenia krwi albo dożylne podawanie żelaza mogą wyraźnie wpływać na ferrytynę. Wynik wykonany niedługo po takim postępowaniu wymaga szczególnie ostrożnej interpretacji.

Ciąża

W ciąży zmienia się objętość krwi i wzrasta zapotrzebowanie na żelazo. Zakresy oraz progi stosowane poza ciążą nie powinny być automatycznie przenoszone na kobiety ciężarne.

Różnice pomiędzy laboratoriami

Laboratoria mogą stosować odmienne metody oznaczenia oraz różne zakresy referencyjne. Przy kontrolowaniu zmian w czasie przydatne może być wykonywanie badań w tym samym laboratorium i w podobnych warunkach.

Jakie badania mogą uzupełniać oznaczenie ferrytyny?

W zależności od objawów i sytuacji lekarz może uwzględnić:

• morfologię krwi,
• hemoglobinę i hematokryt,
• MCV, MCH i MCHC,
• liczbę retikulocytów,
• CRP,
• żelazo w surowicy,
• transferynę,
• całkowitą zdolność wiązania żelaza – TIBC,
• wysycenie transferyny – TSAT,
• rozpuszczalny receptor transferyny,
• próby wątrobowe,
• kreatyninę i ocenę funkcjonowania nerek,
• witaminę B12,
• foliany.

Morfologia pokazuje między innymi liczbę oraz wielkość krwinek, ale nie zastępuje oceny zapasów żelaza. Z kolei żelazo w surowicy może podlegać wahaniom i również nie powinno być interpretowane jako samodzielny wskaźnik.

Przy stanie zapalnym szczególnie istotne może być połączenie ferrytyny z CRP i TSAT. Ferrytyna może być wtedy podwyższona, natomiast wysycenie transferyny może dostarczyć dodatkowych informacji o dostępności żelaza.

Produkcja czerwonych krwinek zależy nie tylko od żelaza, lecz również między innymi od witaminy B12 i folianów. Więcej informacji o badaniach związanych z B12 znajdziesz w artykule Badania witaminy B12: holotranskobalamina, MMA i homocysteina – jak interpretować?.

Jeżeli interesują Cię różnice pomiędzy formami witaminy B12 stosowanymi w suplementach, przeczytaj także poradnik Witamina B12: metylokobalamina vs cyjanokobalamina – którą formę wybrać?.

Czy wynik ferrytyny wystarcza do rozpoczęcia suplementacji żelaza?

Nie należy rozpoczynać przyjmowania dużych ilości żelaza wyłącznie na podstawie zmęczenia, wypadania włosów albo pojedynczego wyniku laboratoryjnego.

Przed rozpoczęciem suplementacji warto ustalić:

• czy rzeczywiście występuje niedobór żelaza,
• czy rozwinęła się niedokrwistość,
• co jest przyczyną zmniejszonych zapasów,
• czy nie występuje infekcja lub stan zapalny,
• jaka forma i ilość żelaza jest odpowiednia,
• jak długo preparat powinien być stosowany,
• kiedy należy wykonać badania kontrolne.

Preparaty zawierające żelazo mogą powodować między innymi nudności, ból brzucha, zaparcia, biegunkę i ciemne zabarwienie stolca. Mogą także wchodzić w interakcje z wybranymi antybiotykami, lekami stosowanymi w chorobach tarczycy, preparatami wapnia oraz środkami wpływającymi na kwaśność żołądka.

Informacje o źródłach, suplementach, działaniach niepożądanych i interakcjach żelaza znajdują się w opracowaniu NIH Office of Dietary Supplements – Iron: Fact Sheet for Health Professionals.

Jak dieta może wspierać prawidłową podaż żelaza?

Żelazo występuje w żywności w formie hemowej i niehemowej.

Źródła żelaza hemowego

Żelazo hemowe znajduje się przede wszystkim w produktach pochodzenia zwierzęcego, takich jak:

• mięso,
• ryby,
• drób,
• podroby,
• owoce morza.

Źródła żelaza niehemowego

Żelazo niehemowe znajduje się między innymi w:

• soczewicy,
• ciecierzycy,
• fasoli,
• tofu i tempehu,
• pestkach dyni,
• sezamie i tahini,
• orzechach,
• produktach pełnoziarnistych,
• warzywach liściastych,
• produktach wzbogacanych.

Roślinne źródła żelaza warto łączyć w jednym posiłku z produktami zawierającymi witaminę C, na przykład papryką, brokułami, natką pietruszki, kiwi, owocami jagodowymi albo sokiem z cytryny.

Kawa i mocna herbata spożywane bezpośrednio do posiłku mogą ograniczać wchłanianie żelaza niehemowego. Nie oznacza to konieczności całkowitej rezygnacji z tych napojów. Osoby szczególnie dbające o podaż żelaza mogą spożywać je pomiędzy posiłkami.

Wpływ herbaty i innych składników diety na przyswajanie żelaza opisano w publikacji „Effect of tea and other dietary factors on iron absorption”.

Więcej praktycznych informacji o źródłach obu form żelaza i komponowaniu posiłków znajdziesz w artykule Żelazo hemowe i niehemowe: różnice, źródła i praktyczne łączenie posiłków.

Dieta może wspierać pokrywanie codziennego zapotrzebowania, ale nie zawsze wystarczy do uzupełnienia potwierdzonego niedoboru, zwłaszcza gdy jego przyczyną jest utrata krwi, zwiększone zapotrzebowanie albo zaburzone wchłanianie.

Najczęściej zadawane pytania

Czy niska ferrytyna zawsze oznacza anemię?

Nie. Ferrytyna może obniżyć się wcześniej niż hemoglobina. Zmniejszone zapasy żelaza mogą więc występować bez niedokrwistości widocznej w morfologii.

Czy prawidłowa hemoglobina wyklucza niedobór żelaza?

Nie zawsze. We wczesnym niedoborze hemoglobina może pozostawać prawidłowa, mimo że ferrytyna jest już obniżona.

Czy ferrytyna 20 µg/l jest prawidłowa?

Wynik może mieścić się w zakresie podanym przez część laboratoriów, ale wartości pomiędzy 15 a 30 µg/l mogą wskazywać na małe zapasy lub prawdopodobny niedobór żelaza. Znaczenie wyniku zależy od objawów, morfologii, CRP i pozostałych informacji o stanie zdrowia.

Czy ferrytyna 50 µg/l jest dobra?

Nie można ocenić wyniku wyłącznie na podstawie jednej liczby. U zdrowej osoby bez stanu zapalnego taki rezultat zwykle nie wskazuje na wyczerpanie zapasów. Przy przewlekłym zapaleniu ferrytyna 50 µg/l nie zawsze wyklucza jednak niedobór.

Czy wysoka ferrytyna oznacza hemochromatozę?

Nie. Wysoka ferrytyna może wiązać się między innymi ze stanem zapalnym, infekcją, stłuszczeniem lub uszkodzeniem wątroby, spożywaniem alkoholu i zaburzeniami metabolicznymi. W ocenie przeciążenia żelazem znaczenie ma między innymi TSAT oraz dalsza diagnostyka.

Czy CRP ma znaczenie przy interpretacji ferrytyny?

Tak. Podwyższone CRP może wskazywać na stan zapalny, który jednocześnie podnosi ferrytynę i utrudnia ocenę rzeczywistych zapasów żelaza.

Czy żelazo w surowicy może być prawidłowe przy niskiej ferrytynie?

Tak. Żelazo w surowicy podlega wahaniom i może pozostawać prawidłowe we wczesnej fazie niedoboru. Niska ferrytyna może pojawić się wcześniej.

Czy można samodzielnie przyjmować żelazo, aby podnieść ferrytynę?

Nie warto rozpoczynać suplementacji „na wszelki wypadek”. Najpierw należy potwierdzić niedobór, ustalić jego możliwą przyczynę i dobrać sposób postępowania z lekarzem lub innym uprawnionym specjalistą.

Jak szybko wzrasta ferrytyna po rozpoczęciu stosowania żelaza?

Tempo zmian zależy od stopnia niedoboru, zastosowanego preparatu, jego tolerancji i wchłaniania, regularności stosowania oraz tego, czy nadal występuje utrata krwi. Termin badań kontrolnych powinien zostać dobrany indywidualnie.

Podsumowanie

• Ferrytyna pomaga pośrednio ocenić zapasy żelaza.
• Niska ferrytyna zazwyczaj wskazuje na zmniejszone zapasy żelaza.
• Niedobór żelaza może występować przy prawidłowej hemoglobinie.
• Prawidłowa lub wysoka ferrytyna nie zawsze wyklucza niedobór podczas zapalenia.
• Podwyższona ferrytyna nie oznacza automatycznie nadmiaru żelaza ani hemochromatozy.
• Przy interpretacji znaczenie mogą mieć morfologia, CRP, transferyna i TSAT.
• Suplementacji żelaza nie należy rozpoczynać wyłącznie na podstawie nieswoistych objawów.
• Po potwierdzeniu niedoboru należy ustalić jego przyczynę, a nie tylko dążyć do zwiększenia wyniku.

Przeczytaj także

Jeżeli chcesz poszerzyć wiedzę o gospodarce żelazowej, witaminach i badaniach laboratoryjnych, sprawdź również:

• Żelazo hemowe i niehemowe: różnice, źródła i praktyczne łączenie posiłków
• Badania witaminy B12: holotranskobalamina, MMA i homocysteina – jak interpretować?
• Witamina B12: metylokobalamina vs cyjanokobalamina – którą formę wybrać?
• Witamina D3 – jak działa, kiedy rozważyć suplementację i dlaczego jest ważna?

Inny produkt w sklepie Helivra

Źródła i materiały dodatkowe

Poniższe odnośniki prowadzą do oficjalnych wytycznych, materiałów instytucji medycznych, publikacji naukowych oraz źródeł wykorzystanych przy opisie produktu.

1. World Health Organization – WHO guideline on use of ferritin concentrations to assess iron status in individuals and populations .
2. World Health Organization – Use of ferritin concentrations to assess iron status .
3. MedlinePlus – Ferritin Blood Test .
4. MedlinePlus – Iron Tests .
5. NIH Office of Dietary Supplements – Iron: Fact Sheet for Health Professionals .
6. British Columbia Guidelines – Iron Deficiency: Diagnosis and Management .
7. British Columbia Guidelines – High Ferritin and Iron Overload: Investigation and Management .
8. Dignass A. i wsp. – Limitations of Serum Ferritin in Diagnosing Iron Deficiency in Inflammatory Conditions .
9. Al-Naseem A. i wsp. – Iron deficiency without anaemia: a diagnosis that matters .
10. Zijp I.M. i wsp. – Effect of tea and other dietary factors on iron absorption .
11. Komisja Europejska – EU Register of Nutrition and Health Claims.
12. Helivra – karta produktu Futures Nutrition Witamina D3 10 000 IU + K2 MK-7 200 µg, 360 tabletek.

Informacja redakcyjna

Opracowanie: Redakcja Helivra.

Tekst został przygotowany z wykorzystaniem narzędzi wspierających pracę redakcyjną, a następnie sprawdzony i zredagowany pod kątem edukacyjnym, językowym oraz zgodności z ostrożną komunikacją dotyczącą badań laboratoryjnych i suplementów diety.

Informacje dotyczące produktu, jego składu, sposobu użycia i ostrzeżeń opracowano na podstawie aktualnej karty produktu w sklepie Helivra. Przed zastosowaniem należy każdorazowo sprawdzić informacje na etykiecie.

Ważna informacja

Masz pytania?

Masz pytanie dotyczące ferrytyny, morfologii, gospodarki żelazowej albo interpretacji wyników badań? Napisz w komentarzu. Najczęściej pojawiające się pytania mogą stać się podstawą kolejnych materiałów edukacyjnych na blogu Helivra.

A może masz inny pomysł na artykuł? Daj znać w komentarzu.